بیمارستان فارابی

لنزهای تماسی نرم، ابزاری قدرتمند در اصلاح عیوب انکساری و مدیریت برخی بیماری‌های چشمی هستند که راحتی و میدان دید وسیع‌تری را برای بیماران فراهم می‌آورند. با توجه به پیچیدگی‌های مرتبط با تجویز، فیتینگ و مدیریت عوارض احتمالی، کسب دانش و مهارت کافی در این زمینه برای دستیاران چشم‌پزشکی از اهمیت بالایی برخوردار است. دکتر فاطمه علیپور، استاد گروه بیماری های چشم دانشگاه علوم پزشکی تهران و عضو هیئت علمی بیمارستان فارابی در یک دوره آموزشی به بیان مطالب مربوط با تجویز لنزهای تماسی می پردازد که شما با کلیک روی مطالعه بیشتر در پایین این مطلب می توانید قسمت اول فیلم این کلاس را مشاهده کنید.

لنزهای تماسی نرم: تعاریف و انواع

لنزهای تماسی نرم، دیسک‌های پلاستیکی نازک و انعطاف‌پذیری هستند که بر روی لایه اشکی قرنیه قرار می‌گیرند. این لنزها عمدتاً از دو دسته مواد تشکیل شده‌اند:

• هیدروژل‌ها (Hydrogels): مواد اولیه لنزهای نرم که بر پایه آب هستند و قابلیت جذب آب بالایی دارند.
• سیلیکون هیدروژل‌ها (Silicone Hydrogels): نسل جدیدتر لنزهای نرم که حاوی سیلیکون هستند و نفوذپذیری اکسیژن (Dk/t) بسیار بالاتری را فراهم می‌کنند که برای سلامت قرنیه حیاتی است.
• انواع لنزهای نرم بر اساس زمان تعویض:
• یک‌بار مصرف روزانه (Daily Disposable): هر روز لنز جدید استفاده و دور انداخته می‌شود؛ بالاترین سطح بهداشت و کمترین خطر عفونت.
• تعویض برنامه‌ریزی‌شده (Scheduled Replacement): شامل لنزهای دوهفته‌ای، ماهانه یا فصلی که نیاز به تمیز کردن و نگهداری روزانه دارند.
• استفاده طولانی‌مدت (Extended Wear): لنزهایی که می‌توان برای ۷ تا ۳۰ روز (با تأیید FDA) به صورت مداوم، حتی هنگام خواب، استفاده کرد. این نوع لنزها به دلیل افزایش خطر عفونت، کمتر توصیه می‌شوند.

ملاحظات قبل از تجویز؛ انتخاب صحیح بیمار

اولین گام در تجویز موفقیت‌آمیز لنز تماسی، انتخاب دقیق بیمار است. دستیاران باید ارزیابی جامعی انجام دهند:

تاریخچه کامل بیمار

• نیازهای بینایی: شغل، سرگرمی‌ها، فعالیت‌های ورزشی و انتظارات بیمار از لنز تماسی
• سابقه پزشکی و چشمی: بیماری‌های سیستمیک (مانند دیابت، بیماری‌های خودایمنی)، مصرف داروها، سابقه آلرژی، خشکی چشم، عفونت‌های چشمی قبلی، و جراحی‌های چشمی
• سابقه استفاده از لنز تماسی: نوع لنز قبلی، مدت زمان استفاده، رژیم نگهداری و هرگونه عارضه

معاینه جامع چشم‌پزشکی

• حدت بینایی: با و بدون اصلاح
• معاینه با اسلیت لمپ: بررسی پلک‌ها، ملتحمه، قرنیه (از نظر زخم، نئوواسکولاریزاسیون، التهاب)، عدسی و اتاق قدامی
• ارزیابی لایه اشکی: بررسی کیفیت و کمیت اشک برای تشخیص خشکی چشم
• کراتومتری و توپوگرافی قرنیه: اندازه‌گیری انحنای قرنیه برای انتخاب پایه لنز (Base Curve) و تشخیص آستیگماتیسم‌های نامنظم (مانند کراتوکونوس)
• فشار داخل چشم و معاینه فوندوس

موانع (Contraindications)

• برخی شرایط، استفاده از لنز تماسی را ممنوع یا بسیار محدود می‌کنند، از جمله: عفونت‌های چشمی فعال، التهاب شدید ملتحمه یا پلک، خشکی چشم شدید، محیط‌های کاری بسیار آلوده، یا عدم رعایت بهداشت توسط بیمار

پارامترهای کلیدی نسخه لنز تماسی نرم

نسخه لنز تماسی نرم شامل چندین پارامتر است که باید با دقت تعیین شوند:

• قدرت لنز (Power/Sphere): برای اصلاح نزدیک‌بینی یا دوربینی. این قدرت با توجه به فاصله ورتکس (Vertex Distance) عینک بیمار تنظیم می‌شود.
• منحنی پایه (Base Curve - BC): انحنای سطح داخلی لنز که باید با انحنای قرنیه بیمار مطابقت داشته باشد تا لنز به درستی روی چشم قرار گیرد.
• قطر لنز (Diameter - DIA): اندازه کلی لنز که باید قرنیه را به طور کامل بپوشاند و کمی از لیمبوس (مرز قرنیه و صلبیه) فراتر رود.
• قدرت سیلندر و محور (Cylinder & Axis): برای لنزهای توریک که آستیگماتیسم را اصلاح می‌کنند. این لنزها دارای علامت‌گذاری‌های خاصی (scribe markings) برای ارزیابی چرخش و ثبات لنز هستند.
• افزودنی (Add Power): برای لنزهای مولتی‌فوکال (چندکانونی) که برای اصلاح پیرچشمی (Presbyopia) استفاده می‌شوند.

فرآیند فیتینگ و ارزیابی لنز

فیتینگ لنز تماسی نرم یک فرآیند پویا است و نیازمند ارزیابی دقیق پس از قرار دادن لنز آزمایشی (Diagnostic Lens) روی چشم بیمار است.

قرار دادن لنز: آموزش صحیح به بیمار برای قرار دادن و برداشتن لنز.

ارزیابی اولیه (۵-۱۰ دقیقه پس از قرار دادن):

• سانتراسیون (Centration): آیا لنز در مرکز قرنیه قرار دارد؟
• حرکت‌پذیری (Movement): آیا لنز با هر پلک زدن، کمی (حدود ۰.۵ تا ۱ میلی‌متر) حرکت می‌کند؟ حرکت بیش از حد یا عدم حرکت می‌تواند مشکل‌ساز باشد.
• پوشش (Coverage): آیا لنز تمام قرنیه را می‌پوشاند و کمی فراتر از لیمبوس می‌رود؟
• راحتی (Comfort): بیمار چه احساسی دارد؟
• حدت بینایی: ارزیابی بینایی با لنز و در صورت لزوم، انجام اوور-رفرکشن (over-refraction) برای تنظیم دقیق قدرت.

ارزیابی تأخیری (۲۰-۳۰ دقیقه یا بیشتر): لنزها را برای مدت طولانی‌تری روی چشم بیمار بگذارید تا وضعیت راحتی، بینایی و فیتینگ پس از سازگاری اولیه ارزیابی شود.

مواد لنز و سلامت قرنیه

انتخاب ماده لنز (هیدروژل یا سیلیکون هیدروژل) بر اساس نیازهای اکسیژن‌رسانی قرنیه و سلامت کلی چشم بیمار بسیار مهم است. سیلیکون هیدروژل‌ها با Dk/t (نفوذپذیری اکسیژن) بالاتر، خطر عوارض ناشی از هیپوکسی (کمبود اکسیژن) قرنیه را به حداقل می‌رسانند.

عوارض لنزهای تماسی و مدیریت آن‌ها

دستیاران باید با عوارض شایع و جدی لنزهای تماسی آشنا باشند:

• کراتیت میکروبی (Microbial Keratitis): جدی‌ترین عارضه که می‌تواند منجر به کاهش شدید بینایی یا نابینایی شود. عوامل خطر شامل استفاده طولانی‌مدت (به ویژه هنگام خواب)، عدم رعایت بهداشت، و استفاده از آب شیر برای شستشو است.
• علائم: درد شدید، قرمزی، تاری دید، حساسیت به نور و ترشح. در صورت مشاهده این علائم، لنز باید فوراً برداشته شود و بیمار به چشم‌پزشک مراجعه کند.
• هیپوکسی قرنیه و نئوواسکولاریزاسیون (Corneal Hypoxia & Neovascularization): کمبود اکسیژن می‌تواند منجر به رشد عروق خونی جدید به داخل قرنیه شود که می‌تواند بینایی را تهدید کند.
• خشکی چشم ناشی از لنز (Contact Lens-Induced Dry Eye): لنز می‌تواند پایداری لایه اشکی را کاهش داده و علائم خشکی چشم را تشدید کند.
• کراتوپاتی نقطه‌ای اپی‌تلیال (Punctate Epithelial Keratopathy): نقاط کوچک آسیب‌دیده روی سطح قرنیه ناشی از خشکی، اصطکاک یا واکنش به محلول‌ها
• التهاب پاپیلاری غول‌پیکر (Giant Papillary Conjunctivitis - GPC): واکنش آلرژیک به رسوبات روی لنز که باعث التهاب و بزرگ شدن پاپیل‌ها در ملتحمه پلک فوقانی می‌شود.
• سایش قرنیه (Corneal Abrasion): ناشی از دستکاری نادرست لنز یا لنزهای آسیب‌دیده
• مدیریت: تشخیص زودهنگام، برداشتن لنز، درمان مناسب (آنتی‌بیوتیک، اشک مصنوعی، ضد التهاب) و آموزش مجدد بیمار در مورد بهداشت لنز

آموزش بیمار؛ کلید موفقیت بلندمدت

• هیچ لنزی بدون آموزش صحیح بیمار موفق نخواهد بود. دستیاران باید بیماران را در مورد موارد زیر آموزش دهند:
• بهداشت دست‌ها: شستشوی کامل دست‌ها با آب و صابون (بدون روغن یا عطر) قبل از هرگونه تماس با لنز
• رژیم نگهداری و تعویض: استفاده از محلول‌های توصیه‌شده، عدم استفاده از آب شیر، تمیز کردن و ضدعفونی کردن منظم لنزها و جای لنز، و رعایت دقیق برنامه تعویض
• زمان استفاده: عدم استفاده طولانی‌مدت و به ویژه عدم خوابیدن با لنز (مگر اینکه لنز از نوع Extended Wear باشد و با تأیید پزشک)
• علائم هشداردهنده: آموزش به بیمار برای شناسایی علائم قرمزی، درد، تاری دید، حساسیت به نور یا ترشح و لزوم برداشتن فوری لنز و مراجعه به پزشک
• معاینات پیگیری منظم: تأکید بر اهمیت ویزیت‌های منظم چشم‌پزشکی برای ارزیابی سلامت چشم و لنز

تجویز لنزهای تماسی نرم، هنری است که با علم و تجربه در هم آمیخته است. دستیاران چشم‌پزشکی در بیمارستان فارابی، با درک عمیق از اصول فیتینگ، انتخاب مواد، شناسایی و مدیریت عوارض، و آموزش جامع بیمار، می‌توانند به متخصصانی برجسته در این حوزه تبدیل شوند. این دانش، نه تنها به بهبود بینایی بیماران کمک می‌کند، بلکه سلامت بلندمدت چشمان آن‌ها را نیز تضمین می‌نماید.

برای مشاهده فیلم این کلاس روی مطالعه بیشتر کلیک کنید.